äàéøåòéí áìéìä ùáéï ä – 9 ì – 10 áðåáîáø 1938 (ìéì è"æ áîøçùåï úøö"è) áâøîðéä, îëåðéí òã äéåí áñôøé ääéñèåøéä ìøåá á"ìùåï ð÷éä" "ìéì äáãåìç" ((Reichs-)Kristallnacht). äåøñè ùèå÷îï îúàø àú äîåðç "ìéì äáãåìç" ëöéåï áìúé îæé÷, äîöáéò òì ëê ùáìéìä æä ðùáøå îñôø ùîùåú æëåëéú áìáã. 1 äîåðç äæä îñúéø àú àåúí äîòùéí äðåøàéí ùðòùå áàæøçéí äéäåãééí, åéù òì-ëï ìäîéøå áîåðç "ìéì äôøòåú" (ìéì äôåâøåí), àå "ôøòåú ðåáîáø". àáøäí áø÷àé îòéø òì ëê áôøñåí ùìå "äùðä äâåøìéú 1938": "ìéì äáãåìç äåà îðöðõ, îáøé÷ åæåäø ëîå áçâéâä. äâéò äæîï ùîåðç îøåùò åîîæòø æä ééòìí ìôçåú îñôøé ääéñèåøéä". 2 ìîòìä î – 60 ùðä àçøé äôøòåú, àéï æä îñôé÷ ìòùåú ñãø áòåìí äîåðçéí áìáã. ðøàä ìðå ùäøáä éåúø çùåá, ìñô÷ ñåó ñåó îéãò î÷éó òì äù÷øéí ùâøîå ìîñéøä ùì ðúåðéí îèòéí òì îñôø äðøöçéí åòì îñôøí ùì áúé äëðñú ùðùøôå / ðäøñå.

øàù îùèøú äáéèçåï äðàöéú, øééðäøã äééãøéê, îåðÆä á – 11 ìðåáîáø 1938 áñéëåí æîðé ùì äôøòåú, ùáåöòå åúåëððå áãéé÷ðåú áøçáé âøîðéä, 36 î÷øé îååú åòåã 36 î÷øéí ùì ôöéòä ÷ùä ùäéå áéï äàåëìåñéä äéäåãéú. 3 , ìòåîú ãå"ç ñåãé ùì áéú äãéï äòìéåï ùì äîôìâä îúàøéê 13 áôáøåàø ,1939 äîãáø òì 91 äøåâéí. 4 äîðééï äîúå÷ï ùì 36 ðîñø áîùê ùðéí áñôøåú ëîðééï äñåôé ùì ä÷åøáðåú, åäåòú÷ áðàîðåú âí áçéáåøéí îãòééí. îøëæ ùîòåï åéæðèì, ìãåâîä, îáéà áçåáøú æéëøåï ìîìàú 50 ùðä ììéì äôøòåú, ù – 36 éäåãéí ðøöçå. áðñôç, åæàú îáìé ìöééï î÷åøåú, îòéøéí ùáëúáéí àçãéí îñôøí îâéò ì – 91. 5 æäå äîñôø äîåôéò úãéøåú áñôøåú, àåìí îñôø æä øçå÷ áéåúø îäîñôø äàîéúé ùì ä÷åøáðåú. îñôø ùâåé æä, ùæëä òì éãé îðéôåìöéåú ìúôåöä, ôåøñí äìàä áòæøú ëéñåé ùì òîãåú îãòéåú, âí àçøé ùäøîï âøîì äöáéò ëáø á – 1988 òì ëê, ùìîñôø äéäåãéí ùðøöçå áìéìä ùáéï ä – 9 ì – 10 áðåáîáø 1938 , éù ìäçùéá ë÷åøáðåú éùéøéí, ëúåöàä îäàîöòéí ùðð÷èå áàåúå ìéìä, âí àú äéäåãéí ùäåáìå ìîçðåú äøéëåæ ãëàå, áåëðååàìã åæ÷ñðäàåæï åîúå ùí ëúåöàä îäøãéôåú åääúòììåéåú. âøîì îáéï ùäéå òåã ëîä îàåú àðùéí ùìà ùáå îîçðåú äøéëåæ ìáúéäí. 6

âí ååìôâðâ áðõ îúàîõ á – 1988 ìäòîéã àú îñôøí ùì ÷åøáðåú äôøòåú òì ãéå÷å. çùåá ìå ìäöáéò òì ëê, ùá÷áéòú äîñôø äàîéúé ùì ä÷åøáðåú, ìà öøéê ì÷çú áçùáåï ø÷ àú àìä ùðôèøå ëúåöàä îðæ÷é äøãéôåú åäôöéòåú ä÷ùåú, àìà âí àú àåúí äàðùéí ùäúàáãå áùáåòåú ùìàçø ìéì äôøòåú. 7 éù ìäçùéá àú ÷åøáðåú ääúàáãåú ùì àåúå æîï ë÷åøáðåú éùéøéí ùì äôøòåú. 8 äééðõ ìàåáø äáéï ëáø áùðú 1981, ùîñôø äîúàáãéí ä÷ùåø á÷ùø éùéø, åáååãàé á÷ùø ò÷éó, ìôøòåú ùðòùå áéäåãéí áðåáîáø 1938, ðéúï á÷åùé ìùçæåø. 9

òì àó æàú, ð÷åãú äîåöà ìòáåãú äîç÷ø ùðòùúä òì éãé "äðöçú áúé-äëðñú ùáâåìä", äééúä ääëøä ùâí äàðùéí áòìé äàîåðä äéäåãéú ùôùòé äñéôåç ôâòå áäí, åâí ÷åøáðåú ääúàáãåéåú, öøéëéí ìäéëìì áøùéîú ä÷ãåùéí. áòáåãú ðîìéí îàåîöú îöàä ÷áåöú äîç÷ø ùìðå, áðáéøä áúé÷éí ùì îçðåú äøéëåæ åòì éãé ÷ùéøú ÷ùøéí àéùééí òí ðéöåìéí, ùáìéì äôøòåú ðøöçå ë – 400 àéù. áéîéí ùìàçø äôøòåú àéáãå 400 àéù ðåñôéí àú çééäí. äöååú ùìðå äëéï øùéîä øàùåðéú ùì ÷åøáðåú ùàéáãå àú çééäí áîçðä äøéëåæ áåëðååàìã. 207 éäåãéí îöàå ùí àú îåúí. áãëàå äéå 185 ÷åøáðåú. îñôø äðøöçéí áîçðä äøéëåæ æ÷ñðäàåæï àéðå éãåò. ìà ðéúï, àôåà, ì÷áåò àú îñôøí äîãåé÷ ùì ÷åøáðåú ìéì äôøòåú. àðçðå îùòøéí ùîñôøí ðò áéï 1,300 ì – 1,500. "äðöçú áúé-äëðñú ùáâåìä" îòåðéðú ìäåñéó ìÈøùéîä ÷åøáðåú ùìà äéå éãåòéí òã ëä, åìùí ëê àðå æ÷å÷éí áãçéôåú ìîéãò î÷øåáé îùôçä. çùåá ìðå ìäãâéù, ùâí äøùéîä äùîéú ùì äéäåãéí àæøçé âøîðéä ùðñôå áùåàä àéðä ëåììú ùîåú ùì ä÷åøáðåú ùì äôøòåú, ùëï ôøòåú ðåáîáø àéøòå òåã "ìôðé" äúàøéê ùð÷áò ìúçéìú äùåàä. àðå éåãòéí ëáø îæîï ù"áúé äëðñú äòåìéí áàù [...] äéå àåú àæäøä ìàåùååéõ. 10

âí áúéàåøé ääéñèåøéä ùì îñôø áúé äëðñú ùðùøôå å / àå ðäøñå áôøòåú ðåáîáø äùúçìå ðúåðéí ùâåééí, ùòí äùðéí ðú÷áìå ììà òåøøéí. áîëúá ùðæëø ìòéì ùì äééãøéê ìäøîï âøéðâ îéåí 11 áðåáîáø 1938 àåîø äñéëåí äæîðé, àùø îúééçñ ø÷ ìðúåðéí ùäâéòå òã àåúå úàøéê: "...åàùø ìáúé ëðñú, 191 îäí äåòìå áàù, å – 76 ðåñôéí ðäøñå ìçìåèéï". 11 ñéëåí æä ùì 267 áúé ëðñú ùðäøñå, îåáà òã äéåí ôòîéí øáåú áñôøåú ëðúåï ñåôé. ëàùø àðùé îãò îòúé÷éí ðúåï æä á"ðàîðåú" ùåá åùåá, îáìé ìäèéì áå ñô÷, åîáìé ì÷çú òì òöîí ìáãå÷ àú äîñôøéí, åãáø æä îòéã áàåôï çã-îùîòé òì äæðçä îãòéú. äîñôø äùâåé äæä äîùéê ìòáåø äìàä áò÷ùðåú, âí àçøé ùàáøäí áø÷àé äöáéò òì ëê, áùðú 1988, ùáìéì äôøòåú "ëîòè ëì áúé äëðñú ä÷ééîéí, ë – 400 áîñôø, [...] òìå áàù". 12 áø÷àé úøí áôøñåîå úøåîä ìçùéôú äù÷ø ùì ìéì äôøòåú. âí àí äðúåï ùì 400 áúé ëðñú ùäåòìå áàù òãééï øçå÷ îäðúåï äàîéúé, äøé ðëåï äåà, ùîìáã éåöàéí îäëìì îòèéí, ëì áúé äëðñú ðôìå ÷øáï ìîòùé äðáìä ùì äðàöéí.

äðúåï ùì "äééãøéê" – 267 áúé ëðñú ùðäøñå, çãø ìñôøåú òã ëãé ëê ùëì äôøñåîéí ùäâãéìå àú äîñôøéí ðú÷ìå øàùéú ëì áñô÷ðåú. øåìðã ôìãä ëúá ëáø áùðú 1987 áôø÷ òì ìéì äôøòåú: "éåúø î – 1,000 áúé úôéìä éäåãééí äåòìå áàù àå ðçøáå". 13 çáì ùôìãä àéðå îöééï áî÷åí äæä àí äâéò ìðúåï áòæøú òáåãú îç÷ø òöîéú, àå ùäåà äñúîê òì î÷åøåú àçøéí. äîñôø ùì 1,000 äéä òãééï áùðåú ä – 80 áéï äîãòðéí îñôø ùìà éàåîï, òã ëãé ëê ùååìôâðâ ÷øàåñ, áäòøú ùåìééí áçåáøú òæø ìäåøàú òáåãä ÷äéìúéú ùäåôéòä áùðú 1988 îòìä àú ääùòøä äáàä: "äðúåï ùì ôìãä òì äøéñú 1,000 áúé ëðñú òùåé ìäéåú ùâåé". 14

àçøé òáåãú îç÷ø øáú ùðéí, îöàä "äðöçú áúé-ëðñú áâåìä", äòåáãú òì äåöàú 8 ëøëéí ùì ñôøé æéëøåï ìáúé äëðñú áâøîðéä, ( äëøê äøàùåï äîúééçñ ìðåøãäééí – ååñèôìéä éöà áùðú 1999) ùáôøòåú ðåáîáø áâøîðéä ðùøôå å / àå ðäøñå ìçìåèéï 1,406 áúé ëðñú åçãøé úôéìä. äñôø îúåëðï ëê, ùìëì áéú ëðñú å÷äéìä úå÷ãù "àáï æéëøåï". àðå øåàéí æàú ëçåáúðå äéåí, 64 ùðéí àçøé äèøåø, ìäðöéç áöåøä îëåáãú àú ðëñé äúøáåú ùìðå ùäåùîãå òì éãé äðàöéí. äçøôä ùì æååòåú ôøòåú äãîéí äàìä äééúä ëä âãåìä, ùäöì÷åú ùì äàñåï äæä ìòåìí ìà éâìéãå ìâîøé. ìëï, çùåá äåà ùâí âåøìí ùì äàðùéí åâí ä÷åøáðåú, ùðàìöå äúøáåú åäàøëéè÷èåøä äéäåãéú ìä÷øéá áôøòåú ðåáîáø, éîöàå àú áéèåéí äîìà áñôøåú. àí áìéì äôøòåú äúåùáéí ìà äéå îçùéí, ðéúï äéä, àåìé, ìîðåò ùåàä ëæàú. îé ùäåà òã øàééä ìôùò àå îúòìí îîðå, äøé äåà ëùåúó ìôùò! 64 ùðéí àçøé ìéì äôøòåú àñåø ìäîùéê áäòìîú äòåáãåú. ø÷ ëàùø ðåëì ìäñúëì ìòáø áòéðééí áòøðåú, ðåëì ìîðåò ôùò çãù îñåâ æä.

ðñôç ú÷öéø îøùéîú ä÷åøáðåú äøàùåðéú ùì "äðöçú áúé-ëðñú áâåìä".

1. Stuckmann, Horst. „'Reichskristallnacht' – Beispiel faschistischer Rassenpolitik”. Hrsg. Max Oppenheimer (u.a.). Als die Synagogen brannten: Antisemitismus und Rassismus gestern und heute. Köln, 19883. 15-35. 15 2. Barkai, Avraham. „'Schicksalsjahr 1938': Kontinuität und Verschärfung der wirtschaftlichen Ausplünderung der deutschen Juden“. Hrsg. Walter H. Pehle. Der Judenpogrom 1938: Von der „Reichskristallnacht“ zum Völkermord. Frankfurt am Main, 1988. 94-117. 113. 3. Schnellbrief des Chefs der Sicherheitspolizei Heydrich an den Preußischen Ministerpräsidenten Hermann Göring am 11. November 1938. In: Kropat, Wolf-Arno. „Reichskristallnacht“: Der Judenpogrom vom 7. bis 10. November 1938 – Urheber, Täter, Hintergründe. Wiesbaden, 1997. 235. 4. Kropat, Wolf-Arno. „Reichskristallnacht“: Der Judenpogrom vom 7. bis 10. November 1938 – Urheber, Täter, Hintergründe. Wiesbaden, 1997. 148. 5. Simon Wiesenthal Center (Hrsg.). Kristallnacht. November 9-10, 1938: A Resource Book and Program Guide. Los Angeles, 1988. 6. Graml, Hermann. Reichskristallnacht: Antisemitismus und Judenverfolgung im Dritten Reich. München, 1988. 32. 7. Benz, Wolfgang. „Der Rückfall in die Barbarei: Bericht über den Pogrom.“ Hrsg. Walter H. Pehle. Der Judenpogrom 1938: Von der „Reichskristallnacht“ zum Völkermord. Frankfurt am Main, 1988. 13-51. 29. 8. Stuckmann 15. 9. Lauber, Heinz. Judenpogrom: „Reichskristallnacht“ November 1938 in Großdeutschland: Daten – Fakten – Dokumente – Quellentexte – Thesen und Bewertungen. Gerlingen, 1981. 217. 10. Stuckmann 15. 11. Schnellbrief des Chefs der Sicherheitspolizei Heydrich an den Preußischen Ministerpräsidenten Hermann Göring am 11. November 1938. In: Kropat, Wolf-Arno. „Reichskristallnacht“: Der Judenpogrom vom 7. bis 10. November 1938 – Urheber, Täter, Hintergründe. Wiesbaden, 1997. 235. 12. Barkai 113. 13. Flade, Roland. Die Würzburger Juden: Ihre Geschichte vom Mittelalter bis zur Gegenwart. Würzburg, 1987. 312. 14. Kraus, Wolfgang. „Sachlich-inhaltliche Überlegungen zur 'Reichskristallnacht'“. Hrsg. Wolfgang Kraus und Siegfried Bergler. Die 'Reichskristallnacht', 9. November 1938: 50 Jahre danach – was geht mich das an? Eine Arbeitshilfe für Unterricht und Gemeindearbeit. Neuendettelsau, 1988. 2-12. 8. Kraus, Wolfgang. „Sachlich-inhaltliche Überlegungen zur 'Reichskristallnacht'“. Hrsg. Wolfgang Kraus und Siegfried Bergler. Die 'Reichskristallnacht', 9. November 1938: 50 Jahre danach – was geht mich das an? Eine Arbeitshilfe für Unterricht und Gemeindearbeit. Neuendettelsau, 1988. 2-12. 8.